Платон түс көп көретін. Сол кезден бергі замандарда да адамзаттың түс көруі бәсеңдеген емес. Платон ежелде адам табиғаты тұтас әрі қос жаратылысты болған, кейін жасаған күнәларының өтеуі ретінде ер мен әйел деп екіге бөлініп кеткен деп пайымдайтын. Ол математикада дұрыс көпжақтарға жататын бес дене ғана бар екенін дәлелдегендіктен, дүниеде де бес кемел әлем ғана болуы мүмкін деп ойлайтын. Оның «Мемлекет» атты шығармасы да – өзі көрген сол бір ұлы түстерінің біріне айналды. Бұдан бөлек тағы да ұйқының ұйқысыздықтан туатынын, ал ұйқысыздықтың қайтадан ұйқыдан бастау алатынын, тіпті адам айдың тұтылуын су бетінен емес, өзге жерден бақыласа, жанарынан айырылуы мүмкін екендігін де түсінде көрген. Сол дәуірде түс көру мен тосын ой айту адамға айрықша даңқ әкелетін қасиет саналатын.
Міне, сіздерге Платонның нашар деуге келмейтін тағы бір түсін айтып берейін. Шексіз, шетсіз аспан кеңістігін сансыз шарлармен толтырғаннан кейін, өз жаратылысын тамашалайтын тәңірлердің даналығын алғашқылардың бірі деп саналатын ұлы математик, яғни ұлы Демиургос сынап көрмек болыпты. Үлкенді кішіге ұқсату мүмкін болса, бұл әрекет Фиди мен Зевксистің өз шәкірттеріне мүсін қашатып, сурет салдырғанына ұқсар еді. Дәл сол секілді, ұлы Демиургос та тәңірлердің әрқайсына өз болмысын жасап көрсін деп бір-бір кесек балшық үлестірген. Сол үлестен Демогоргонға «Жер» деп аталатын бір уыс балшық тиеді. Ол балшыққа пішін беріп болған соң, өз туындысын теңдесі жоқ ғажайып деп жариялайды. Тіпті бұл еңбегі өзгелердің қызғанышын туындатады деп сеніп, өзімен қатарлас басқа да жаратушы тәңірлердің мадақтауына ие боламын деп қатты үміттенген екен. Бірақ мадақтың орнына айналасынан мысқыл мен келеке сөз естігенде, аңырып тұрып қалыпты.
Сонда тәңірлердің ішіндегі әжуа мен мысқылды ерекше жақсы көретін біреуі оған былай депті:
– Расында, тамаша еңбек жасапсыз! Әлемді қақ жарып екіге бөліпсіз де, бір жартысында өмір сүретіндер екіншісіне өте алмасын дегендей, екі бөліктің арасын тұтас сумен қоршап тастапсыз. Полюстерде тұратындар суықтан қатып өледі, ал Экватордағылар аптап ыстықтан қырылады ғой. Жолаушылап сапарға шыққандар аштық пен шөлден жан тапсырсын дегендей, алып құмды шөлдерді де әдейі жасап қойғансыз. Қой, сиыр, тауық секілді жаратылыстар жаман емес енді. Бірақ шынын айтсам, жыландар мен өрмекшілердің не нәрсеге қажет екенін түсіне алмадым. Пияз бен бөрікгүл де пайдалы-ақ нәрсе, алайда жер жүзін неліктен улы өсімдіктерге толтырғаныңызды ұға алмадым. Егер мақсатыңыз жер бетіндегілерді улау болса, онда әңгіме басқа. Байқауымша, сіз отыз түрлі маймыл, иттің одан да көп түрін жаратыпсыз да, адамды төрт-бес нәсілмен ғана шектепсіз. Оның үстіне, жаңағы адам деген соңғы мақұлыққа «ақыл» деп аталатын бір қасиет беріп, оны өзгелерден айырып көрсеткіңіз келген екен. Бірақ, шын мәнінде, сол ақыл дегеніңіз күлкілі нәрсе әрі жындылыққа тым жақын келеді. Тіпті маған сіздің екі аяқты осы жаратылыстың мәртебесін басқалардан жоғары қылғаныңызбен, оған аса үлкен қамқорлық көрсетпегеніңіз анық секілді көрінеді. Өйткені оған сансыз дұшпан, тым әлсіз қорғаныс, қаптаған ауру, мардымсыз ғана дәрі-дәрмек, шексіз құмарлық пен титтей ғана даналық беріпсіз. Сірә сіз жер бетінде мұндай мақұлықтардың шамадан тыс көбейіп кетуін қаламаған боларсыз. Себебі оларға төніп тұрған қауіпті есептемегеннің өзінде, бәрін сондай дәлдікпен жасағаныңыз байқалады. Мысалы, бір күні шешек ауруы жыл сайын олардың оннан бірін жалмайтын болады, ал оның сыңары қалғандарының өмір нәрін улай түседі. Мұнымен де тоқтамай, қалған оқиғалардың ретін де керемет үйлестіріпсіз. Аман қалғандардың жартысы соттасып өмірін өткізсе, екінші жартысы бірін-бірі өлтірумен айналыспақ. Сөйтіп, осынша азаптан кейін олар сізге алғыс айтып, ризашылықпен бас иеді деп сенетін шығарсыз. Шынында да, ғажап «туынды» жасапсыз!
Мұны естіген Демогоргон қызарып кетіпті. Алайда істеген ісінде әрі дүнияуи, әрі рухани зұлымдықтың бар екенін іштей сезіп тұрса да, бәрібір ондағы игіліктің жамандықтан әлдеқайда басым екенін дәлелдеуден тайынбаған екен.
– Біреуді сынау әрине оңай, – депті ол. – Бірақ өзіне берілген еркіндікті ешқашан есерлікке жұмсамайтын, ешқашан ақылын жоғалтпайтын ерікті мақұлық жарату оңай деп ойлайсыз ба? Тоғыз мың түрлі өсімдік өсіріп тұрып, олардың бірнешеуінің зиянды болып шығуына толық тосқауыл қою соншалық жеңіл жұмыс дейсіз бе әлде? Су мен құм, балшық пен от бар жерде теңіз бен шөлдің болмауы мүмкін бе? Мені келемеждеп тұрған қадірлі мырзам, тыңдаңызшы. сіз де Марс жұлдызын жараттыңыз ғой. Кәнекей, әлгі екі алып белдеу арқылы нендей ғажайып жасағаныңызды көрейік. Айсыз түндеріңіз қандай әсер берер екен? Жаратқан адамдарыңыздың арасында жындылық пен ауру атаулы мүлде жоқ па екен, көрейік ал.
Тәңірлердің бәрі жиналып барып, Марсты да тексеріп шықты. Сосын әлгі тәңірдің өзіне дүрсе қоя берді. Сатурнды жаратқан салмақты тәңір де қалған тәңірлердің сынынан құтыла алмады. Содан соң Юпитер, Меркурий мен Шолпанды жаратқандар да толассыз сын мен мысқылға ұшырады.
Нәтижесінде қалың-қалың кітаптар мен трактаттар жазылды. Ащы әжуаға толы сөздер айтылып, келеке әндер шырқала бастады. Тәңірлер бір-бірінің мінін бетіне басты. Әрқайсысы өзгесіне өшіге қарап, ішінен тіс қайрады. Ақырында, бастауы жоқ ұлы Демиургос бәрінің үнін өшірді:
– Сендер игі іс те жасадыңдар, қателік те жібердіңдер, – деді ол. – Себебі ақылдысыңдар, бірақ мінсіз емессіңдер. Сендердің жаратылыстарың небәрі бірнеше жүз миллион жыл ғана өмір сүреді. Ал содан кейін білімдерің артып, бұдан да көркем дүниелер тудырасыңдар. Өйткені кемел әрі мәңгілік туынды жасау – тек маған ғана тән қасиет.
Міне, Платонның шәкірттеріне баяндаған әңгімесі осындай еді. Ол сөзін аяқтап үнсіз қалған сәтте, шәкірттерінің бірі күлімсіреп:
– Содан соң оянып кеттіңіз ғой, ұстаз, солай емес пе? – депті…
Аударған: Қарлығаш ҚАБАЙ
